معمای ترک گرینلند به وسیله وایکینگ ها؛ برخلاف انتظار سرمای شدید عامل اصلی نبود
به گزارش لیسون، باد سردی بر فراز خرابه های کلیسای هالسِی می وزد و سکوت سنگینی مزارع متروکه جنوب گرینلند را در بر گرفته است. قرن ها پیش، اینجا صدای زنگوله گاوها و هیاهوی دریانوردان جسوری به گوش می رسید که هزاران کیلومتر را برای ساختن یک زندگی نو در این جزیره دورافتاده پیموده بودند. وایکینگ ها بیش از چهارصد سال در این شرایط جان فرسا دوام آوردند، کلیسا ساختند، تجارت کردند و به بقای خود ادامه دادند، اما ناگهان در قرن پانزدهم، همه چیز به حال خود رها شد. سوال اینجاست که چه اتفاقی افتاد که این جنگجویان سرسخت، خانه هایی را که با زحمت فراوان بنا نموده بودند، برای همواره ترک کردند؟ سال ها تصور می شد که سرمای استخوان سوز آن ها را فراری داده است، اما پژوهش های تازه نشان می دهد که علت ترک گرینلند به وسیله وایکینگ ها بسیار پیچیده تر و البته غافلگیرکننده تر از یک کاهش دمای ساده بوده است. بیایید نگاهی دقیق تر به این معمای تاریخی بیندازیم تا بفهمیم چگونه تغییرات اقلیمی بی سروصدا طومار یک تمدن را در هم پیچید.
01
خداحافظی ناگهانی با سرزمین یخ
وایکینگ ها استاد سفر و انطباق بودند؛ آن ها از اسکاندیناوی تا خاورمیانه و حتی سواحل کانادا نفوذ نموده بودند. اما ماجرای گرینلند متفاوت بود. پژوهشی که در سال 2022 در نشریه معتبر Science Advances منتشر شد، پرده از حقیقتی برداشت که با تمام تصورات قبلی ما تفاوت دارد. مهاجران نورس (وایکینگ ها) در سال 985 میلادی سکونتگاه شرقی را در جنوب گرینلند بنا کردند، اما تا اوایل قرن پانزدهم، این منطقه تقریباً خالی از سکنه شد. پیش از این، پژوهشگران گمان می کردند عواملی مثل مدیریت ضعیف، فروپاشی مالی یا حتی درگیری های اجتماعی باعث این مهاجرت شده است، اما حالا می دانیم که ریشه مشکل در جای دیگری بود.
جنوب گرینلند همواره در لبه پرتگاه کشاورزی قرار داشت و زندگی در آنجا مانند راه رفتن روی بند بود. برای مدت ها، نظریه اصلی این بود که سرمای وحشتناک عصر یخبندان کوچک وایکینگ ها را به زانو درآورده است. کاهش دو درجه ای دما در آن دوران باعث یخ زدن مسیرهای تجاری و نابودی محصولات کشاورزی در سراسر دنیا شده بود، پس منطقی به نظر می رسید که گرینلند هم از این قاعده مستثنی نباشد. اما یک ایراد بزرگ در این فرضیه وجود داشت: تمام داده های اقلیمی قبلی از منطقه های استخراج شده بود که فرسنگ ها با مزارع واقعی وایکینگ ها فاصله داشتند.
02
دریاچه 578؛ شاهد عینی تاریخ
تیم پژوهشی دانشگاه یوماس امهرست تصمیم گرفت به جای تکیه بر هسته های یخی منطقه ها دوردست، سراغ نزدیک ترین منبع اطلاعاتی به مزارع نورس برود. آن ها به سراغ دریاچه ای در نزدیکی روستای قاسیارسوک رفتند که در گذشته محل بزرگترین مزارع وایکینگ ها بود. آنالیز رسوبات 2000 ساله این دریاچه نشان داد که برخلاف تصور قبلی، دمای منطقه در دوران حضور وایکینگ ها تغییر چندانی ننموده بود. شگفتی اصلی اینجا بود: زمین به جای سردتر شدن، به طور پیوسته خشک تر شده بود.
خشکسالی برای کشاورزان نورس حکم تیر خلاص را داشت. آن ها در زمستان های طولانی مجبور بودند گاوها و گوسفندان خود را در اصطبل های تاریک و گرم نگه دارند و با علوفه ای که در تابستان جمع نموده بودند تغذیه نمایند. وقتی باران نبارد، علفی هم برای چیدن وجود ندارد. با کاهش شدید منابع آبی، وایکینگ ها دیگر نمی توانستند خوراک زمستانی دام هایشان را تأمین نمایند. این یعنی گاوهایی که در بهار آنقدر ضعیف بودند که توان راه رفتن نداشتند، حالا دیگر اصلاً زنده نمی ماندند تا به چراگاه برسند.
03
وقتی دریا هم دیگر پناهگاه نبود
با نابودی مزارع، وایکینگ ها سعی کردند رژیم غذایی خود را تغییر دهند و به شکار فوک و گراز دریایی در دل اقیانوس روی بیاورند. اما اقیانوس جای امنی برای تأمین نان شب نیست. شکار در آب های متلاطم و یخ زده نه تنها خطرناک بود، بلکه ثباتی هم نداشت. از سوی دیگر، توسعه یخ های قطبی در دریا، مسیرهای کشتی رانی به سمت اروپا را مسدود نموده بود. این یعنی وایکینگ های گرینلند نه تنها در داخل با خشکسالی و قحطی می جنگیدند، بلکه از نظر تجاری هم در بن بست کامل قرار گرفته بودند.
ترکیب این عوامل باعث بی ثباتی اجتماعی شد. وقتی شکمی گرسنه باشد و راهی برای تجارت عاج گراز دریایی (که کالای لوکس آن موقع بود) وجود نداشته باشد، ساختار جامعه فرو می پاشد. در نهایت، ساکنان این سرزمین نه به خاطر سرما، بلکه به خاطر تشنگیِ زمین و گرسنگیِ ناشی از آن، چمدان های خود را بستند و راهی سرزمین های مرطوب تر شدند. این پژوهش به ما یادآوری می نماید که سرنوشت تمدن ها چقدر به تعادل منابع آبی وابسته است؛ موضوعی که حتی امروز هم زنگ خطری برای دنیا ماست.
04
ترفند تبلیغاتی اریک سرخ و واقعیت تلخ
نام گرینلند خودش یکی از بزرگترین دروغ های بازاریابی تاریخ است. اریک سرخ، بنیان گذار اولین سکونتگاه، این نام را انتخاب کرد تا مهاجران ایسلندی را گول بزند که به سرزمینی سرسبز و حاصلخیز می روند. واقعیت این بود که حتی در برترین روزهای اقلیمی، فقط نوار باریکی از سواحل جنوبی برای زندگی مناسب بود. وایکینگ ها با اصرار بر سبک زندگی اروپایی خود، یعنی پرورش گاو، عملاً تیشه به ریشه خود زدند. گاوها به آب و علوفه زیادی احتیاج دارند که در محیطی مثل گرینلند، یک کالای فوق العاده گران بها محسوب می شد.
در حالی که بومیان اینویت (اسکیموها) با تمرکز بر شکار دریایی و ابزارهای منعطف به خوبی در این محیط دوام آوردند، وایکینگ ها تا لحظه آخر به مزارع خود چسبیدند. عدم انعطاف پذیری فرهنگی در کنار تغییرات هیدرو اقلیمی، مرگ تدریجی این تمدن را رقم زد. آن ها حاضر نبودند سبک زندگی خود را کاملاً تغییر دهند و وقتی خشکسالی شدید شد، دیگر نه راهی برای ماندن داشتند و نه امیدی برای بازگشت به دوران اوج. این تضاد بین اصرار بر سنت های قدیمی و واقعیت های نو محیطی، یکی از بزرگترین دلایل شکست آن ها بود.
05
تجارت عاج؛ شریانی که خشک شد
برای وایکینگ ها، گرینلند فقط یک مزرعه بزرگ نبود، بلکه معدن طلای سفیدی به نام عاج گراز دریایی بود. در آن موقع، عاج فیل در اروپا به علت جنگ ها کمیاب شده بود و عاج های ارسالی از گرینلند در ساخت اشیاء تزئینی کلیساها و قصرها هواداران زیادی داشت. این تجارت باعث می شد که آن ها بتوانند آهن و غلات مورد احتیاجشان را از نروژ وارد نمایند. اما با ورود عاج های باکیفیت تر از آفریقا به بازارهای اروپا و بعلاوه یخ زدن مسیرهای کشتیرانی، قیمت عاج گرینلند سقوط کرد.
وقتی عایدی اصلی قطع شد و خشکسالی هم مزارع را نابود کرد، وایکینگ ها عملاً در یک بن بست مالی گیر افتادند. آن ها دیگر چیزی برای مبادله نداشتند تا کالاهای اساسی خود را تأمین نمایند. این فقر مالی در کنار گرسنگی، ساختار قدرت را در سکونتگاه ها متزلزل کرد. سلسله اعصابی که این جامعه را به اروپا متصل می کرد، یکی پس از دیگری پاره شد و در نهایت سکوت، آخرین وایکینگ ها کشتی های خود را به آب انداختند و برای همواره از این سرزمین رفتند، بدون اینکه ردپای روشنی از مقصد بعدی خود به جا بگذارند.
سوالات رایج
01. آیا وایکینگ ها در گرینلند با بومیان اینویت (اسکیموها) درگیر شدند؟
شواهد تاریخی نشان می دهد که وایکینگ ها با اینویت ها برخورد داشته اند، اما این برخوردها لزوماً جنگ های گسترده نبوده است. بعضی منابع از رقابت بر سر منابع شکار صحبت می نمایند، اما فرضیه نابودی وایکینگ ها به دست بومیان چندان علمی نیست. در واقع، اینویت ها به علت سبک زندگی منعطف تر، بسیار بهتر از وایکینگ ها با شرایط سخت محیطی سازگار شدند.
02. چرا وایکینگ ها به جای گاو، حیوانات مقاوم تری پرورش ندادند؟
پرورش گاو در فرهنگ نورس نماد ثروت و جایگاه اجتماعی برتر بود، به همین علت آن ها به سختی حاضر به رها کردن این سنت بودند. اگرچه آن ها گوسفند و بز هم داشتند، اما ساختار مزارعشان بر اساس نگهداری گاو طراحی شده بود. این تعصب فرهنگی باعث شد که در زمان خشکسالی، آسیب پذیری آن ها به شدت افزایش یابد و فلج شوند.
03. سرنوشت آخرین وایکینگ هایی که گرینلند را ترک کردند چه شد؟
سرنوشت دقیق آن ها یکی از بزرگترین رازهای تاریخ است، زیرا هیچ گزارش مکتوبی از بازگشت دسته جمعی آن ها به ایسلند یا نروژ وجود ندارد. بعضی حدس می زنند که آن ها در جوامع دیگر حل شدند یا در گروه های کوچک به سرزمین های مادری بازگشتند. نبود آثار کشتار نشان می دهد که این یک تخلیه تدریجی و برنامه ریزی شده بوده است، نه یک فرار ناگهانی.
04. آیا امروزه هم خطر مشابهی گرینلند را تهدید می نماید؟
امروزه برعکس دوران وایکینگ ها، ذوب شدن سریع یخ های قطبی به علت گرمایش زمین چالش اصلی این جزیره است. این پدیده باعث تغییر در زیست بوم های دریایی و شیوه زندگی بومیان فعلی شده است. با این حال، درس بزرگ تاریخ وایکینگ ها این است که هرگونه تغییر اقلیمی ناگهانی می تواند تمدن های مستقر در منطقه ها حساس را نابود کند.
05. عاج گراز دریایی چقدر در اقتصاد آن دوران اهمیت داشت؟
عاج گراز دریایی در قرون وسطی به عنوان جایگزین اصلی عاج فیل برای ساخت صلیب ها، مهره های شطرنج و جعبه های قیمتی استفاده می شد. این کالا تنها منبع عایدی ارزی وایکینگ های گرینلند برای خرید آهن و ابزارآلات جنگی بود. کاهش تقاضا برای این محصول، ضربه مهلکی به توانایی مالی و نظامی آن ها در برابر محیط وارد کرد.
06. آیا وایکینگ ها در گرینلند مذهب خود را حفظ کردند؟
بله، آن ها مسیحیان بسیار معتقدی بودند و کلیساهای سنگی باشکوهی ساختند که بقایای بعضی از آن ها هنوز پابرجاست. حتی در زمان قحطی، آن ها هزینه های زیادی را صرف نگهداری اسقف ها و واردات نوشیدنی محلی برای مراسم مذهبی می کردند. این اصرار بر حفظ نهادهای مذهبی گران قیمت، فشار مالی مضاعفی بر جامعه ای که با خشکسالی می جنگید وارد کرد.
07. کشاورزی در گرینلندِ آن موقع شامل چه محصولاتی بود؟
محصولات بسیار محدود بود و عمدتاً شامل علوفه برای حیوانات و میزان کمی جو برای فراوری نوشیدنی می شد. به علت سرمای هوا و کوتاه بودن فصل رشد، وایکینگ ها نمی توانستند گندم یا سایر غلات حساس را پرورش دهند. رژیم غذایی آن ها به شدت به شیر، لبنیات و گوشت وابسته بود که همگی با خشکسالی به خطر افتادند.
08. چرا وایکینگ ها گرینلند را به جای سرزمین های جنوبی تر انتخاب کردند؟
گرینلند در آن موقع یک سرزمین خالی از سکنه (در بخش های جنوبی) و پر از منابع بکر مثل گراز دریایی بود که رقابتی در آن وجود نداشت. در سرزمین های جنوبی تر مثل اروپا یا حتی انگلستان، قبایل و پادشاهی های قدرتمندی وجود داشتند که اجازه استقرار آسان را نمی دادند. آن ها در پی فضایی بودند که بتوانند آزادانه و بدون جنگ های مداوم، قوانین و سبک زندگی خود را اجرا نمایند.
09. آیا ساختمان های وایکینگ ها در گرینلند هنوز قابل مشاهده است؟
بله، بقایای سنگی مزارع، انبارها و کلیسای معروف هالسِی هنوز در شرایط نسبتاً خوبی قرار دارند و به عنوان میراث دنیای یونسکو ثبت شده اند. این ویرانه ها به باستان شناسان اجازه می دهد تا نحوه چیدمان مزارع و سیستم های ذخیره آب آن ها را به دقت آنالیز نمایند. تماشای این خرابه های بزرگ در دل طبیعت بکر، یادآور شکوه و زوال یکی از ماجراجوترین اقوام تاریخ است.
جمع بندی نهایی
داستان وایکینگ های گرینلند، حکایت تمدنی است که در برابر تغییرات اقلیمی کم آورد، اما نه آن طور که ما فکر می کردیم. یافته های علمی نو نشان داد که دشمن واقعی آن ها سرمای شدید نبود، بلکه خشکسالی بی سروصدا و پیوسته ای بود که شاهرگ حیاتی آن ها، یعنی مزارع و علوفه دام ها را خشکاند. این ماجرا به ما می آموزد که حتی سرسخت ترین جنگجویان تاریخ هم بدون امنیت آبی و غذایی، محکوم به زوال هستند. درس بزرگ گرینلند برای دنیا امروز، اهمیت انعطاف پذیری فرهنگی و درک دقیق تغییرات محیطی است. وایکینگ ها رفتند، اما خرابه های آن ها همچنان ایستاده اند تا به ما یادآوری نمایند که طبیعت، همواره حرف آخر را می زند و بقا، در گروی سازگاری با قوانین اقلیم است.
منبع: یک پزشک